Miejsce i czas akcji
\
Akcja rozgrywa się głównie w Rzymie, podczas końcowych 6 lat panowania Nerona (63-69 n.e.), akcja epilogu – ok. 68 r. Wydarzenia pozwalające określić czas akcji to: przybycie Winicjusza do Rzymu po zawarciu pokoju z Armenią (63 r.), pożar Rzymu (64), śmierć Petroniusza (66), śmierć Nerona (68). Rzym był wówczas miastem wielonarodowościowym, bardzo zróżnicowanym.
Opis fabuły
Głównym wątkiem powieści jest miłość Winicjusza i Ligii. Należą oni do dwóch odrębnych światów: Winicjusz jest patrycjuszem rzymskim, Ligia zakładniczką pochodzącą z barbarzyńskiego plemienia Ligów, a także chrześcijanką. Wątek miłosny, będący w pełni fikcyjnym, posiada liczne zwroty akcji: ucieczkę Ligii, jej poszukiwania przez Winicjusza, próbę porwania, przemianę Winicjusza i przyjęcie przez niego chrztu, wreszcie uwięzienie i cudowne ocalenie na arenie. Kolejny wątek powieści, historyczny, skupia się na osobie rzymskiego cezara Nerona, a także prześladowaniach i szerzeniu się wiary chrześcijańskiej. Istotną dla utworu postacią jest także Petroniusz. Patrycjusz rzymski, bliski doradca Nerona, wyrocznia smaku i elegancji stanowi symbol odchodzącej kultury antycznej. Balansujący na krawędzi życia i śmierci, krytykuje pomysł Cezara i przegrywa. Tak jak zaczął, kończy akcję umierając samobójczo w ramionach ukochanej Eunice. Najbardziej tragiczną i jednocześnie komiczną postacią jest Chilon Chilonides. Nie ma zasad moralnych i jest gotów sprzedać niewinnego. Jednak i w nim zachodzi poważna zmiana, na końcu umiera na krzyżu w obronie tych, których wydał – chrześcijan. Punkt kulminacyjny stanowi walka Ursusa z bykiem. Pokonanie zwierza oznacza szczęśliwe zakończenie. Odtąd Ligia, Winicjusz i Ursus są pod opieką ludu rzymskiego. Ten moment symbolizuje także odwrót sympatii Rzymian od Nerona i zwrócenie się ku chrześcijanom.
Bohaterowie
W powieści pojawiają się:
* Augustianie – najbliżsi z otoczenia Cezara (doradcy)
* Patrycjusze – możne rody rzymskie w senacie, sprawują najwyższe urzędy, biorą udział w wyprawach wojennych.
* Obywatele rzymscy – ludzie wolni, ale niezbyt bogaci (kupcy, rzemieślnicy, a także wolna biedota)
* Niewolnicy – często to jeńcy wojenni, nie mają żadnych praw wśród nich wyróżniają się gladiatorzy.
Bohaterowie historyczni[2]
* Akte – wyzwolenica i kochanka Nerona, pochowała ciało cesarza.
* Aulus Plaucjusz – konsul, namiestnik Pannonii i Brytanii, mąż Pomponii Grecyny.
* Lukan – poeta, bratanek Seneki, bliski towarzysz Nerona. Brał udział w spisku Pizona, za co został skazany na śmierć i popełnił samobójstwo.
* Neron – cesarz rzymski, panował w latach 54-68. W 65 r. brutalnie stłumił wymierzony przeciw sobie spisek Pizona. Popełnił samobójstwo w willi wyzwoleńca Faona.
* św. Paweł Apostoł
* Petroniusz – elegantiae arbiter mistrz dobrego smaku, patrycjusz rzymski, obiekt zawiści Tygellina, zamieszany w spisek Pizona, popełnił samobójstwo. W utworze Sienkiewicza jest wujem Marka Winicjusza, epikurejczykiem, estetą, odmawia udziału w spisku.
* św. Piotr Apostoł
* Pizon – konsul, w 65 r. przywódca spisku przeciw Neronowi.
* Pomponia Grecyna – żona Aulusa Plaucjusza, według przekazu Tacyta rzeczywiście poddana sądowi mężowskiemu z podejrzenia o wyznawanie obcego zabobonu.
* Poppea Sabina – druga żona Nerona, również jego ofiara: zmarła podczas kolejnej ciąży, kopnięta przez cezara.
* Seneka Młodszy – poeta, pisarz, filozof rzymski – stoik, dawny nauczyciel Nerona. Uczestnik spisku Pizona, popełnił samobójstwo.
* Tygellin – prefekt pretorianów, wierny zausznik Nerona, rywal Petroniusza o względy cesarza.
* Wespazjan – późniejszy cesarz rzymski, za czasów Nerona namiestnik Afryki. Wsławił się drzemkami podczas występów cesarza, za co popadł w niełaskę[3].
* Westynus – konsul, jego pierwszą żoną była Statilia Messalina, początkowo jeden z najbliższych przyjaciół Nerona, następnie przez niego zgładzony.
Bohaterowie fikcyjni
* Marek Winicjusz – patrycjusz rzymski, trybun wojskowy. Zakochuje się w Ligii i pod jej wpływem zostaje chrześcijaninem.
* Ligia (Kallina) – córka wodza barbarzyńskiego plemienia Ligów, zakładniczka Rzymu, wychowana przez Aulusa Plaucjusza i Pomponię Grecynę. Chrześcijanka, ukochana Marka Winicjusza. Odmawia zostania kochanką Winicjusza i ucieka od niego. Dzięki niej młody patrycjusz przechodzi przemianę stając się chrześcijaninem. Wówczas Ligia zgadza się go poślubić.
* Ursus – po chrzcie Urban; służył matce Ligii, po jej śmierci przyrzekł, że będzie bronić jej córkę; odznaczał się potężną siłą fizyczną: zabił zapaśnika Krotona, na arenie gołymi rękami pokonał byka.
* Glaukus – z pochodzenia Grek; lekarz; chrześcijanin; Chilon Chilonides sprzedał w niewolę jego dzieci i żonę; wielokrotnie przebaczał Chilonowi jego czyny, czym w końcu przyczynił się do jego nawrócenia; zginął na stosie;
* Kryspus – fanatyczny chrześcijanin, bardzo radykalny, ginie na krzyżu podczas Igrzysk
* Eunice – niewolnica i kochanka Petroniusza, wybiera śmierć samobójczą z ukochanym zamiast wyzwolenia i życia pośród jego bogactw
* Chilon Chilonides – filozof, grek; żył z nauczania przypadkowych ludzi i oszustw; jest łasy na pieniądze – wydaje chrześcijan Neronowi za posadę i złoto, wcześniej sprzedał rodzinę przyjaciela w niewolę; nawraca się pod koniec powieści (po śmierci Glaukusa)
* Germanin Gulo – niewolnik, wychowawca i nauczyciel Marka Winicjusza
Interpretacja
Utwór ma wyraźną wymowę ideową, głosi zwycięstwo idei moralnej nad fizyczną przemocą. Religijność bohaterów jest estetyczna, wolna od fanatyzmu, łączą oni w sobie fizyczną urodę (hedonizm) i duchową doskonałość. Pojawiały się także takie interpretacje, które Ligię pochodzącą z północnego ludu Ligów utożsamiały z Prasłowianami, wiele domysłów snuto na temat kim jest i kogo oznacza Ursus, olbrzym ratujący księżniczkę (Polskę)[4].
Ekranizacje
Na podstawie książki nakręcono kilka filmów:
* Quo Vadis reż. Enrico Guazzoni, 1912 Włochy (film niemy)
* Quo Vadis reż. Gabriello D’Annunzio i Georg Jacoby, 1924 Włochy (film niemy)
* Quo Vadis reż. Mervyn LeRoy, 1951 USA
* Quo Vadis reż. Franco Rossi, 1985 Włochy (serial telewizyjny)
* Quo vadis reż. Jerzy Kawalerowicz, 2001 Polska. Równocześnie z wersją kinową wyprodukowano wersję telewizyjną – sześcioodcinkowy serial o tym samym tytule.
Literackie nawiązanie
Na Quo vadis Sienkiewicza oparta została fabuła powieści Quo vadis. Trzecie tysiąclecie autorstwa Martina Abrama, której akcja rozgrywa się w XXII wieku.
Przypisy
1. ? Nobel Prizes – Literature 1905
2. ? E.Jastrzębowska, Rzym w czasach „Quo vadis”, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001, s. 115-122.
3. ? A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich – pryncypat, Iskry, 1996, s.109-110.
4. ? J. Kulczycka-Saloni, A. Nofer-Ładyka, Literatura polska okresu realizmu i naturalizmu, PZWS, 1968, s. 143-146.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Quo_vadis
W sieci Quo vadis można przeczytać bezpłatnie na stronie :
http://literat.ug.edu.pl/quovadis/ HENRYK SIENKIEWICZ
QUO VADIS? POWIEŚĆ Z CZASÓW NERONA
PODSTAWA TEKSTU:
HENRYK SIENKIEWICZ, DZIEŁA.
RED. J. KRZYŻANOWSKI,
T. 20-22, WARSZAWA 1949.
PRZYGOTOWANIE TEKSTU:
GRZEGORZ MOCZULSKI
OPRACOWANIE: MAREK ADAMIEC
WSPÓŁPRACA H&M
